Author Archives: shweta

  • Carrots – The Winter Fruit cum Veggie

    Posted on by shweta

    Carrots or Daucus carota – A favourite among salads, used in variety of culinary recipes and popularly known for its opthalmic benefits – Although there are many health benefits, which we are not well aware about. We always hear people suggesting each other, “Oh! she has spectacles, poor thing, give her carrots and green vegetables, it really helps you know.” Its sweet taste and crunchy texture makes it favourite among all age groups. Let us explore the health benefits of carrots. Carrots come in varied species red, orange, purple, yellow, white…They grow all over the world in cool regions and more better to consume them in cold climates. ‘Grunjan’ or garjar – Sanskrit name for carrot – belongs to umbelliferae family. The roots, seeds and seed oil are usually used for medicinal purposes. गाजरं मधुरं तीक्ष्णं तिक्तोष्णं दिपनं लघु | संग्राहि रक्तपित्तार्शोग्रहणीकफवातजित् || भा.प्र रुच्यं च दिपनं ह्रद्यं दुर्गंधम् गुल्मनाशनम् |बीजं चोष्णम् मतं चास्य वृष्यं वै गर्भपातकृत् || रा.नि. _ The above verses explain properties and uses of carrots as under : Carrots are Madhur (sweet) and tikta (slightly bitter) in taste. It is Ushna (hot) in potency. Laghu (easy to digest). Deepan (kindles digestive
    Read More »

    Posted on by shweta
  • बीज अंकुरे अंकुरे

    Posted on by shweta

      गर्भधारणा आणि आयुर्वेद गर्भधारणा होणे हे प्रत्येक स्त्रीच्या आयूष्यातील एक अत्यंत आनंददायक क्षण असतो. आरोग्यदायक, उत्तम शारिरीक, मानसिक व बौद्धिक क्षमता असणारी संततीची अपेक्षा प्रत्येक दांपत्याची असते. त्यासाठी सगळ्या बाबींचा विचार  आयुर्वेद शास्त्रात विस्त्रुत पणे वर्णन केलेला आहे. ते पुढील प्रमाणे – || ध्रुवं चतुर्णां सान्निध्यात् गर्भः स्यात् विधिपूर्वकम् | ऋतु क्षेत्राम्बुबीजानां सामग्र्यात् अंकुरो यथा || सु.शा. गर्भधारणा म्हणजे केवळ स्त्रीबीज व पुरुष शुक्राचे मिलन नाही तर त्यासाठी माता पित्यांची शारिरीक व मानसिक अवस्था सुद्धा सशक्त असावे लागते. ज्या प्रमाणे उत्तम पिकासाठी चांगली मशागत केलेली जमीन, योग्य काळ, पिकाच्या वाढीसाठी आवश्यक जल व संपन्न बीज हे सर्व घटक जरुरी आहेत तसेच गर्भधारणेसाठी ऋतु, क्षेत्र, अंबू, बीज हे चार घटक आपल्या उत्तमोत्तम गुणांनी संपन्न असावेत. १. ऋतू – ऋतू म्हणजे काळ. काळ या घटकाचा विचार ३ प्रकारे होतो     अ) आयुर्वेदानुसार गर्भधारणेसाठी सक्षम अशा स्त्रीचे किमान वय १६ वर्ष व पुरुषाचे वय २५ वर्ष असावे.     ब) स्त्रिची मासिक पाळी दर महीन्याला नियमितपणे यायला हवी. मासिक रज:स्रावापासून पहिल्या १६            दिवसांत गर्भधारणा झाल्यास होणारी संतति निरोगी, अयुष्यमान व बुद्धिमान होते.     क) गर्भधारणेचा काळ नेहमी
    Read More »

    Posted on by shweta
  • मध

    Posted on by shweta

    आपल्या घरात, नातेवाईक,शेजारी, मित्र परीवार ह्यापैकी कितीतरीजणं सकाळी उठून गरम पाणी आणि मध वर्षानुवर्ष घेतात – कारण विचारल्यास – वजन कमी होतं म्हणे. आता हे कोणी आणि कुठे म्हटलं आहे, हे कोणालाच माहिती नाहि. ह्या लेखात आपण मधाचे ग्रंथाोक्त गुणधर्म आणि मध सेवन करण्याचे नियम बघुया.  “चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्माविषहिध्मास्रपित्तनुत् | मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारनुत् ||   व्रणशोधनसंधानरोपणं वातलं मधु | रुक्षं कषायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा ||   उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत् |” वा.सू.५/५२   मध डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी हितकारक आहे, कफ नाशक असल्याने नेत्रांच्या ठिकाणी असणारा क्लेद दुर करुन दृष्टि सुधारते. ज्यांची नजर कमजोर अाहे त्यांनी रात्री झोपण्यापूर्वी १चमचा त्रिफळा चूर्ण मधासोबत घ्यावे. मध कफ अाणि मेदनाशक असून  रूक्ष, छेदन आणि लेखन (खरवडून काढणे) करणारं आहे अाणि म्हणूनच   वजन कमी करण्यास मदत करते, पण ते योग्य अौषधाच्या सोबत घेणे गरजेचे अाहे, गरम पाण्यासह नाहि. अति तहान लागणे, कण्ठशोष, उचकी लागणे इ. विकारात मध नुसते, अथवा पाण्यासोबत थोडे थोडे सेवन केल्यास आराम मिळतो. मेह, त्वचा विकार, कृमि ह्यासारख्या विकारात औषधि मधासह घेतली असता, औषधांचा गुण लवकर येतो, तसेच मधामुळे ह्या व्याधींमधे असणारा क्लेद कमी होऊन उपशय मिळतो. त्वचा तेलकट असल्यास हलक्या हाथाने चेहर्यावर मध जिरवावे आणि पाण्याने धुवावे.‌‌‌‌‌‌‌‌‍ सर्दि आणि खोकल्यामधे मधाचे फायदे सगळ्यांना माहिती आहेतच. घशात आणि छातीत अडकलेला कफ  मधामुळे मोकळा होतो. तुळशीचा रस,आलं, मध अाणि हळद हे तर जणू कफाचे शत्रुच. मध रुक्ष असल्याने वातवर्धक आहे, तसच चवीला गोड असला तरीहि अल्पशः तुरट आहे, क्लेदनाशक असून कुठलाहि व्रण स्वच्छ करुन (जखम) भरुन काढण्यास उत्तम आहे. मग तो साधा मुखपाक (oral ulcer) असो वा एखादि मोठी जखम; शास्त्रोक्त पद्धतीने त्याची यथासांग निगा राखुन मधाचा त्यावर वापर केल्यास व्रण लवकर बरा होतो. मध सेवनाचे नियम :  ग्रंथात वर्णन केलेल्या विरुद्ध अन्नाच्या यादितील एक निषिद्ध म्हणजेच –  मध कधीहि गरम करू नये, अथवा गरम पाणी किंवा गरम खाद्य पदार्थांसह सेवन करु नये. एवढच नाहि तर उष्ण ऋतु मधेदेखील गरजे पुरताच सेवन करावा. आणि हे उगाच कुठेहि म्हटलेल नाहि, तर आयुर्वेदिय ग्रंथात धडधडीत लिहिलेले आहे. आपण जाहिरातींना भुलून काहि गोष्टी करत असतो – जसे गरम पाणी आणि मध,      गरम पोळी सोबत, गरम केक्स, बरेच डेसर्ट्स सोबत, दुधासोबत मध घेतला जातो, किंवा काहि पदार्थ बनवतानाच त्यात मध घालुन शिजवले जातात.  आयुर्वेदानुसार- मध हा विविध फुलांपसून जमा केला जातो, ह्यातील काहि फुलं विषारी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाहि. विष हे गरम केल्यास अथवा उष्णतेच्या संपर्कात आल्यास अधिक कार्यक्षम होते, आणि शरिरास अपायकारक ठरते. तसेच मध गरम केले असता त्यतील संघटन बिघडून,त्याचे अपचन होऊन आमोत्पत्ति होते, आणि  अशी आमोत्पत्ति चिकित्सा करण्यास अवघड असते. चला तर मग ह्या बहुगुणी मधाचा वापर योग्य पद्धतीने करुया, फक्त वजन कमी करण्यसाठी नाहि तर आपले आरोग्य टिकवण्यासाठी.    

    Posted on by shweta
  • Dry Cough

    Posted on by shweta

    Coughing is generally a reflex action to clear of the irritant body or mucus from the throat, but the repetitive bouts of cough should be considered as a clinical condition. The cough can be a result of lower or upper respiratory tract infection, flu or cold (viral or bacterial). Generally cough is classified and treated depending upon the symptom – cough with mucus expectoration and without expectoration i.e. Dry cough. Persistent dry cough can really be very irritating and troublesome. According to Ayurveda classification dry cough falls in vataj kaas category – meaning cough or kaas with dominance of Vata dosha. Patient coughs for a longtime but with very little or no mucus expectoration. Dryness of throat and mouth. Headache,chest and backache can arise on persistent coughing. Continuous dry cough bouts can also cause fatigue and weakness. itchy and sore throat. Dry cough or Vataj cough is aggravated by cold and dry air, cold, stale, processed and fried foods, excess travelling, and over exertion. Vata aggravating foods and activities like packaged food, fermented food, uncooked
    Read More »

    Posted on by shweta
  • ‘उकडीचे मोदक’ आणि आयुर्वेद

    Posted on by shweta

    “सुखकर्ता दु:खहर्ता वार्ता विघ्नाची नुरवी, पूर्वी प्रेम….”, अशा सर्व आरत्यांचा गजर आणि “गणपति बाप्पा मोरया”, असा जयघोष, उत्साह आणि आनंद जवळ जवळ सर्व घरांमधे ह्या गणेशोत्सवात आपण अनुभवत असतो, त्या आनंदाला जोड देणारा एक दुग्धशर्करा योग म्हणजे ‘उकडीचे मोदक’, फक्त गणपति बाप्पाच नाहि, तर आपल्या सगळ्यांच्याच तोंडाला पाणी सुटतं उकडीचे मोदक म्हटल्यावर. त्याची पाककृति तर सगळ्यांनाच माहिती आहे, आपण इथे त्याचे शास्त्रिय महत्व पाहणार आहोत. आपल्या पूर्वजांनी आपले सणवार, त्या दरम्यान असणारा काळ, ऋतु, शारिरीक दोषांची अवस्था ह्या सगळ्याचा विचार करुनच त्याला साजेश्या पाककृतिंचे नियोजन केले आहे. गणेशोत्सवाचा आरंभ भाद्रपद शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीला होतो. भरपुर पाऊस, तुडूंब वाहणार्‍या नद्या – म्हणजेच वर्षा ऋतुचा अगदी शेवटचा काळ – वातावरणात गारवा, ओलावा आणि कोंदटपणा अधिक वाढलेला असतो, ह्या सगळ्याचा परीणामत: शरीरात अन्नपचन व्यवस्था मंदावते, वात वाढतो, आणि परिणाम स्वरुप रूक्षता, वातविकार अाणि थकवा आपले डोके वर काढतात. वर्षा ऋतु   संबंधित अधिक माहितीसाठी – The Monsoon Health Care  ,  वर्षा ऋतु आणि आरोग्य – बस्ति चिकित्सा उकडीचे मोदक बनवण्यासाठी लागणारा ओला नारळ(खोबरं), हे चवीला गोड, स्निग्ध, पौष्टिक आणि वात व पित्त कमी करणारे आहे. त्यासोबत वापरला जाणारा गुळ हा सुद्धा उत्तम वातशामक, अग्निवर्धक, पौष्टिक आहे. वेलचि, जायफळ हे सुगंधि द्रव्य पाककृतिची चव वाढवणे, पचन सुधारण्यास, अजिर्ण, पित्तशामक व सर्दि,पडस्या सारख्या पावसाळी तक्रारिंवर गुणकारी आहे. खसखस ही देखिल पचन सुधारण्यास मदत करते, थकवा दूर करते. हे चविष्ट सारण  भरण्यासाठी लागणारं बाहेरच आवरण, तांदळाच्या पिठीची छान उकड बनवून तयार केले जाते, तांदुळ मुळात पचण्यास हलके, त्यात उकड काढल्यामुळे      झालेल्या अग्निसंस्कारामुळे ते अधिक पथ्यकर बनते. शिवाय तांदुळ मधुर रसात्मक असून शक्तिवर्धन करणारे आहे, नारळ जरी पचनास जड असला तरी वेलची, जायफळ, खसखस, व तांदुळ हे मोदक पचवणे सोपं बनबतात, शिवाय हा आकर्षक असा दिसणारा मोदक पुन्हा उकडल्यामुळे अजून चवदार, पौष्टिक आणि पचण्यास सुलभ बनतो.  वरुन केशर लावले असल्यास त्याचे रुप अजुन खूलते आणि वातनाशक गुण सुद्धा मिळतो. ह्या रुचकर तयार झालेल्या गरम गरम मोदकावर, तूपाची धार धरुन खाल्ल्यास कोण आनंद..? सारंश असा की उकडीचे मोदक अत्यंत रोचक असुन, आपल्या स्निग्ध गुणामुळे वात दोष व वातविकार (धातुक्षयजन्य) शमन करणारे आहेत.चविला गोड असल्याने पौष्टिक, उत्साह वाढवणारे, शुक्रल, आणि वातशामक, अस्थि व मांस धातुंस बल देते. मनाला आनंद देणारे (तर्पण करणारे) आहेच. मुख्य म्हणजे वातावरणातील बदलांमुळे बिघडलेल्या शारिरीक संतुलनाचे, आपल्या स्निग्ध,किंचित् उष्ण, वातघ्न व कफकर गुणांनी नियमन करते. हे सगळे फायदे असले तरीदेखिल बाप्पासारखे २१ मोदक एकावेळेस फस्त करण्याची चूक करु नये. गणेशोत्सवाचा आनंद घेऊन आरोग्याची देखिल काळजी सर्वांनी घ्यावि. गणपति बाप्पा मोरया….

    Posted on by shweta


Ask an Expert

shweta@ayurvedalive.in
Ayurveda