Category Archives: Women health

  • शरद ऋतुतील पंचकर्म

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    “वर्षा ऋतु आणि आरोग्य“,ह्या लेखात आपण त्या काळातील दोषांची अवस्था आणि  त्यावर केले जाणारे  उपचार, हे सविस्तर पाहिले. वर्षा ऋतुमधे वात दोषाचा प्रकोप होतो. ह्याच दरम्यान गढूळ पाणी, व मंदावलेली पचनशक्ति,-  ह्याचा परिणाम स्वरुप – अन्नाचा अम्ल विपाक होउन शरीरात पित्त साठू लागतं. शरद ऋतु सुरु होताच (October heat) वाढत्या प्रखर उन्हाच्या तडाख्याने, ह्या साठलेल्या पित्ताला बळ मिळतं, आणि त्या पित्ताचं प्रमाण वाढतं;  म्हणजेच ह्या पित्तचा प्रकोप होऊन लोकांमधे पित्ताचे आजार आपलं डोकं वर काढु लागतात. उलट्या, मळमळ, जळजळ, अंगावर गांधी उटणे, ताप, हाथ-पाय, डोळ्यांची आग होणे, जुलाब अशी लक्षणे दिसू लागतात. पित्त आणि रक्ताचा अतिव जवळचा संबंध असल्याने, हे प्रकुपित पित्त रक्ताला देखील बिघडवतं आणि  तारुण्य पिटीका (पिंपल्स), विविध रँशेस, गोवर, नागिण इ. त्वचा विकार उत्पन्न होतात. ऋतुचक्रांमधे होणार्‍या घडामोडिंचा हा नैसर्गिक परिणाम आहे. शरिर बल, अवस्था, आणि वाढलेल्या पित्ताचे प्रमाण बघुन ह्याची चिकित्सा केली जाते. पित्तचे प्रमाण अल्प असल्यास,अथवा रुग्णाचे बल कमी असल्यास, हे पित्त कमी करण्यास पोटातून ओषधी आणि योग्य आहार विहाराची योजना केली जाते. रुग्ण बलवान असताना अथवा पित्तचा प्रकोप अधिक असल्यास, हे दुषित, प्रकुपित पित्त शरिराबाहेर काढणं हितावह ठरते. ह्यलाच शोधन चिकित्सा म्हणतात. (पंचकर्मातील ऋतुनुसार शोधन उपक्रम) – वसंत ऋतु – कफासाठी वमन. वर्षा ऋतु – वाताकरीता बस्ति. शरद ऋतु – पित्ताकरीता विरेचन अाणि रक्तमोक्षण. विरेचन म्हणजे काय? – शरिराततील दुषित पित्त, औषधांच्या सहाय्याने, जुलाबाद्वारे शरीराबाहेर टाकले जाते. विरेचन प्रक्रिया – प्रथम रुग्ण परिक्षण करुन, रुग्ण बल, रुग्ण लक्षणांचा अभ्यास करुन, योग्य औषधी  तूपाचे चयन केले जाते. हे तूप  अग्निबलसापेक्ष वाढत्या प्रमाणात रोज (३ /५ /७ दिवस) अभ्यंतर पान करण्यास सांगितले जाते, ह्याला स्नेहपान असे म्हणतात. गरजेनुसार शरिराला स्नेहन – स्वेदन (अंगाला तेल लाऊन वाफ) दिले जाते. स्नेहपान पूर्ण झाल्यानंतर अभ्यंतर जुलाबाचे औषध दिले जाते. जुलाबाद्वारे संचित पित्त दोष शरिराबाहेर टाकले जाते आणि तद्जनित व्याधीचा  उपशम होतो. अाधी रक्त आणि पित्ताचं साहचर्य आणि दुष्टि वर्णन केली आहे. दुषित पित्ताप्रमाणे दुषित रक्ताचा देखिल निचरा होणे आवश्यक आहे, म्हणुनच शरद ऋतुमधे विरेचन पश्चात सस्नेह रक्तमोक्षण (पंचकर्म) करण्यास सांगितले आहे. रक्तमोक्षण दोन प्रकारे केले जाते – १) जळू लाऊन      २) हातच्या अथवा पायाच्या शिरेतून रक्त बाहेर काढले जाते. ह्या दोन्ही उपक्रमांमुळे त्वचा विकार, उच्च रक्तदाबातील काही अवस्था, सोरियासिस, नागिण, अन्य त्वक् विकार, अम्लपित्त, डोकेदुखी इ. मधे आराम मिळतो. इतर काही आजारांमधे विरेचनाचे फायदे – कावीळ,स्थौल्य, वांग, सोरियासिस, स्त्री व पुरुष वंध्यत्व, वारंवार गळु येण्याची सवय  असल्यास, योनिगत विकार (फायब्राँइड, सिस्ट्स), कृमि, बद्धकोष्ठता, मूत्र विकार, तोंडातुन अथवा नाकातून रक्तस्राव होणे (उर्ध्व रक्तपित्त), मुळव्याध, वातरक्त(gout) अाणि शरिरात अत्यधिक दोष साठले असताना शरीर शुद्धिकरीता  विरेचन केले असता फायदा होतो. ह्या सर्व फायद्यांसोबत शरीर शुद्धि नंतर परीणाम स्वरुप शारिरिक  सौंदर्य देखिल खुलतं. शरद ऋतु मधे स्वास्थ्य रक्षणाकरीता प्रत्येकाने विरेचन अाणि रक्तमोक्षण करवुन घ्यावे, ह्यामुळे दोषांचे साम्य टिकुन राहते, शरीर शुद्ध होते आणि पुढील काळात उद्भवणार्‍या व्याधी टळतात. निरोगी शंभरी गाठण्याकरीता आपण सर्वांनी प्रत्येक ऋतुनुसार दोषांचे शोधन अवश्य करावे. आपल्या गाडीची  सर्व्हिसिंग जशी आपण वेळच्या वेळी  न चुकता करुन घेतो, तसच ऋतुनुसार शोधन म्हणजे आपल्या अनमोल देहाचे सर्व्हिसिंगच आहे.

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • बीज अंकुरे अंकुरे

    Posted on by Dr. Shweta Labde

      गर्भधारणा आणि आयुर्वेद गर्भधारणा होणे हे प्रत्येक स्त्रीच्या आयूष्यातील एक अत्यंत आनंददायक क्षण असतो. आरोग्यदायक, उत्तम शारिरीक, मानसिक व बौद्धिक क्षमता असणारी संततीची अपेक्षा प्रत्येक दांपत्याची असते. त्यासाठी सगळ्या बाबींचा विचार  आयुर्वेद शास्त्रात विस्त्रुत पणे वर्णन केलेला आहे. ते पुढील प्रमाणे – || ध्रुवं चतुर्णां सान्निध्यात् गर्भः स्यात् विधिपूर्वकम् | ऋतु क्षेत्राम्बुबीजानां सामग्र्यात् अंकुरो यथा || सु.शा. गर्भधारणा म्हणजे केवळ स्त्रीबीज व पुरुष शुक्राचे मिलन नाही तर त्यासाठी माता पित्यांची शारिरीक व मानसिक अवस्था सुद्धा सशक्त असावे लागते. ज्या प्रमाणे उत्तम पिकासाठी चांगली मशागत केलेली जमीन, योग्य काळ, पिकाच्या वाढीसाठी आवश्यक जल व संपन्न बीज हे सर्व घटक जरुरी आहेत तसेच गर्भधारणेसाठी ऋतु, क्षेत्र, अंबू, बीज हे चार घटक आपल्या उत्तमोत्तम गुणांनी संपन्न असावेत. १. ऋतू – ऋतू म्हणजे काळ. काळ या घटकाचा विचार ३ प्रकारे होतो     अ) आयुर्वेदानुसार गर्भधारणेसाठी सक्षम अशा स्त्रीचे किमान वय १६ वर्ष व पुरुषाचे वय २५ वर्ष असावे.     ब) स्त्रिची मासिक पाळी दर महीन्याला नियमितपणे यायला हवी. मासिक रज:स्रावापासून पहिल्या १६            दिवसांत गर्भधारणा झाल्यास होणारी संतति निरोगी, अयुष्यमान व बुद्धिमान होते.     क) गर्भधारणेचा काळ नेहमी
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • वर्षा ऋतु आणि आरोग्य – बस्ति चिकित्सा

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    पावसाळा सुरु झाला म्हणजे मन कसं प्रसन्न होते, मातीचा सुगंध, हवेतील गारवा, गरम गरम चहा आणि  भजी (तळलेले पदार्थ)… वा… कसा छान बेत जमतो. अहो पण कधी विचार केलात, भजीच का? श्रिखंड, बासूंदी, ताक, अगदी आईस्क्रिम का नाहि, खावेसे वाटत आपल्याला? सांगते, आपल्या शास्त्रात म्हणजे (आयुर्वेदात)  ह्या सगळ्याची शास्त्रशुद्ध उत्तरे आहेत. आयुर्वेद हे फक्त व्याधी उपचाराचे नाही  तर जीवन जगण्याचे शास्त्र आहे. सद्वृत्त, दिनचर्या, ऋतुचर्या, स्वास्थ्य, आरोग्य आणि दिर्घायुष्य  कमावण्याचे साधन आहे. प्रत्येक ऋतुच्या गुणधर्मानुसार, आपला आहार विहार बदलत असतो, व परीणामतः शारीरिक दोषांमधे देखिल बदल होतच असतात. एकूण ६ ऋतु, त्यांचे गुणधर्म,त्याचा शरीर दोषांवर होणारा परीणाम आणि त्या अनुषंगाने पाळावयाची  ऋतुचर्या, पुन्हा कधीतरी सविस्तर बघु. वर्षा ऋतु, आणि त्याच्या अगोदर असणारा ऋुतु म्हणजे, ग्रीष्म ऋतु (उन्हाळा). ह्या ऋतुमधे अत्यूष्ण, तीक्ष्ण, गुणांमुळे वात दोषाचा संचय होतो. पावसामुळे वातावरणात वाढलेल्या गारठ्याचि संचित वात दोषाला जोड मिळते आणि वात दोषाचा प्रकोप होतो. आता हया मुळच्या शीत आणि रुक्ष वात दोषाला शांत  करणार कोण?  तर उष्ण(गरम) अणि स्निग्ध असे तेल; म्हणूनच गरमागरम तळलेले पदार्थ खाण्याची इच्छा शरीर व्यक्त करत असते. आहे कि नाही आपल्या शरिराचे हायटेक मेकँनिजम ? हा प्रकुपित वात पुढे सांधेदुखी, कंबरदुखी, अंगदुखी इ. वातविकारांना बळ देतो, हाच प्रकुपित वात पित्त  दोषाच्या साहचर्याने शितपित्त(आंगावर पित्ताच्या गांधी उठणे), अॅसिडिटि होणे, अजीर्णासारखे व्याधि  उत्पन्न करतो. पावसाळ्यात जठराग्नि (पचन शक्ति) मुळातच दुर्बल असतो आणि निसर्गतः वात दोषाचा प्रकोप, हया सगळ्यावर उपाय म्हणून अयुर्वेदात सांगितल्याप्रमाणे वर्षा ऋतुचर्येचे पालन करावे. पचण्यास हलके, ताजे आणि गरम अन्न खावे. तेल तुपाचा योग्य प्रमाणात  आहारात वापर करावा. http://www.ayurvedalive.in/the-monsoon-health-care ह्या सगळ्या तक्रारींवर उपाय म्हणून आणि त्याखेरीज स्वास्थ व्यक्तिंनीदेखिल आरोग्य टिकवण्यासाठी व वातविकार टाळण्यासाठी पावसाळ्यात बस्ति कर्म (पंचकर्मातील एक ऊपक्रम) करूनच घ्यावे. आयुर्वेदतात ऋतुनुसार पंचकर्माचे(शोधन कर्म) वर्णन केले आहे. त्यातील एक म्हणजे वर्षा ऋतु मधे बस्ति.     बस्ति महात्म्य  : ग्रंथात बस्तिचे वर्णन अर्ध चिकित्सा म्हणुन व प्रसंगी पूर्ण चिकित्सा असे आहे. बस्ति मुळे वात दोषाचे नियमन होते. शारीर धातुंचे पोषण आणि वर्धन करते. तारूण्य टिकवण्यास मदत करते. पचन शक्ति सुधरण्यास फायदेशीर ठरते. आरोग्य टिकवून राहते. वात विकार व काही पित्त विकारांचे देखिल शरिरातून उच्चाटन करुन टाकते.  बस्ति उपक्रमानंतर  संधिवात,गुडघेदुखी, कंबरदुखी,आमवात ह्यात उत्तम उपशय मिळतो. अपचन, मलबद्धता, पोटात वात धरणे ह्या तक्रारी दूर होतात. अनापत्यता, पाळीच्या तक्रारी, सौंदर्य वर्धन हयात उपयुक्त. हे आणि अश्या बर्‍याच फायद्यांनी बस्ति आपल्या शरिरास उपकृत करते. मग कसला विचार करताय? ह्या पावसाळ्यात तुमच्या जवळच्या आयर्वेदिक दवाखान्यात जाउन वैद्यांच्या मार्गदर्शनानुसार बस्ति घ्या आणि वात विकारांना अलविदा करा….

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Few must have recipes for the New Mother

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    After knowing about post-partum mother care (Sutika paricharya) in detail, in previous articles, we shall now learn about, some easy to make and healthy recipes for the new moms (sutika ahar). Everyone around advises the new mother to eat healthy, and nutritious food, have lots of ghee, eat ladoos of various types and lots more. This is possible in families where elderly females are nearby, but in nuclear families where there is nobody to guide, new mommies are really confused with what to eat and what to avoid. This article is specially for these moms. I will share some recipes which are healthy and tasty. 1. Sunthavda (Dry ginger tablet) : Ingredients : Dry ginger powder – 2 tsp Jaggery – 2 tsp Turmeric – 1/4 tsp Ghee – 1 tsp Preparation : Heat ghee in a pan (use low flame), Add jaggery to it , stir continuously to avoid sticking, Once the jaggery starts melting add ginger powder and turmeric, mix well and serve warm. Sunthavada should be taken every morning, this improves digestion
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Ayurvedic Diet in Pregnancy

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    For added benefits, we also conduct Garbhasanskar workshops at our clinic which includes – ANC checkup, Meditation, Music therapy, Monthwise Diet and Exercise consultation. Post delivery Mother and Child care along with Diet counselling.   Dietary regimen in pregnancy is one of the most essential aspect which should be taken care of; as the growth of the foetus solely depends upon the health and nutrition of the mother. According to Ayurveda the Ahara- rasa i.e. nutrition or energy obtained from the mother’s diet serves three important functions, firstly nourishment of the mother herself, nourishment and growth of the baby, and lastly preparation for formation of stanya, i.e. breast milk. There is an increased need of balanced diet with good nutritional value during pregnancy, any negligence or deprivation in nourishment may affect physical and mental growth of the foetus or either lead to miscarriage, premature delivery or an under weight baby. Here this article will benefit you in planning your diet accurately during pregnancy. Some basic dietary rules should be followed such as having timely meals
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
PAGE123


Ask an Expert

shweta@ayurvedalive.in
Ayurveda