Category Archives: Vata diseases

  • Ayurvedic Dietary rules – 1

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Yes! you read it right. Thousands of years ago, Ayurveda has elaborated these foolproof dietary rules to maintain healthy life. No, it doesnot mention ‘x’ calories of carbohydrates, ‘y’calories of proteins, vitamins, etc, neither does it stress on eating every 2-3 hrs or having certain litres of water daily. These rules are exclusively based on basic Ayurvedic principles, considering the state of tridoshas, Prakriti, Agni (digestive fire) and psychological health (pleasant state of mind) which in turn will gift us a healthy body and a healthy mind. This is known as “Ahar vidhi Vidhaan”   Ahar Vidhi Vidhaan :  Ahar vidhi vidhan includes ten dietary rules, they are as follows : Ushna Ahar (freshly prepared hot food ) Snigdha Ahar (moist and proper oil content food) Matrapurvak Ahar (proper quantity) Jirna Ahar (Having meals only after previous food is properly digested) Virya aviruddha (opposite or contraindicated foods) Ishta deshe (proper place) Na Atidrut (Not very fast) Na ativilambit (not very slow) Tan-mana-bhunjit (pleasing) Aatman-abhisamikshya bhunjit ( proper analyzing the food). We shall elaborate each point seperately
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Dry Cough

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Coughing is generally a reflex action to clear of the irritant body or mucus from the throat, but the repetitive bouts of cough should be considered as a clinical condition. The cough can be a result of lower or upper respiratory tract infection, flu or cold (viral or bacterial). Generally cough is classified and treated depending upon the symptom – cough with mucus expectoration and without expectoration i.e. Dry cough. Persistent dry cough can really be very irritating and troublesome. According to Ayurveda classification dry cough falls in vataj kaas category – meaning cough or kaas with dominance of Vata dosha. Patient coughs for a longtime but with very little or no mucus expectoration. Dryness of throat and mouth. Headache,chest and backache can arise on persistent coughing. Continuous dry cough bouts can also cause fatigue and weakness. itchy and sore throat. Dry cough or Vataj cough is aggravated by cold and dry air, cold, stale, processed and fried foods, excess travelling, and over exertion. Vata aggravating foods and activities like packaged food, fermented food, uncooked
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Nasya – 2 drops of health…

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Hair fall, premature greying of hair, headache, neck pain, stress and stress related insomnia or insufficient sleep, decreased immunity, are the most common complaints faced by many of us in day to day life. Although these complaints are disturbing- they are not much taken care of, the reason being quite simple – it doesnot hamper our daily routine. On a second thought, is it really wise to neglect these small problems? Continuous use of headphones, computer and mobile screens are over exerting our sense organs, leading to irritability, headache,vision impairment. Repeated episodes of insufficient or disturbed sleep may as well cause restlessness, fatigue, indigestion and other digestive disorders, raised blood pressure,etc. We have lost to the routines,and it is not easy to alter this hectic lifestyle, but we can surely try improvising our lifestyle with a small addition, which will not only help reduce these problems but gradually strengthen our senses… Yes –  NASYA- 2 drops of health. Nasya –  Nasya is one among the five karmas (Panchakarma), it is a procedure in which medicinal drops are
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • नस्य – २ थेंब आरोग्याचे

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    केस गळणे, अकाली पांढरे होणे, डोके दुखी, स्ट्रेस व त्यामुळे होणारी अपूर्ण किंवा अव्यवस्थित झोप, मान दुखणे, वारंवार होणारी सर्दी, हे आजकाल सरसकट सहज आढळणार्‍या आणि लोकांनी आपल्या दैनंदिन जीवनात स्वीकारलेल्या तक्रारी आपल्याला बघायला मिळतात. ह्या सर्व तक्रारी त्यांना आवडतात म्हणून नाहि, तर ह्या तक्रारींमुळे त्यांच्या रोजच्या रूटिन मधे काहि बाधा येत नाहि ना, म्हणून. पण खरंच ह्या सर्व तक्रारी इतक्या सहज दुर्लक्ष करण्यासारख्या आहेत का? वारंवार हेडफोन्स वापरुन, सतत कॉम्प्युटर/मोबाईल स्क्रिन कडे बघुन डोकेदुखी, डोळ्यांवर ताण येणं, त्यामुळे होणारी चिडचिड. सततच्या अपूर्ण झोपेमुळे अनुत्साह, अस्वस्थ वाटणे, व त्यातुनच पुढे अपचन, अजीर्ण, इत्यादि पोटाचे विकार, ब्लड प्रेशर इ. सारखे विकार संभवतात. आपल्या दिनचर्येत केलेल्या एका छोट्याशा बदलाने, ह्या सर्व तक्रारी दूर होऊन आपले आरोग्य टिकवण्यास मदत होऊ शकते. नस्य – २ थेंब आरोग्याचे. नस्य म्हणजे पंचकर्मातील पाच कर्मांपैकी एक कर्म.  नाकाद्वारे जे औषध शरीरात प्रविष्ट केले जाते त्यास  नस्य म्हणतात. नस्याचे कार्यक्षेत्र हे सर्व उर्ध्वजत्रुगत व्याधींवर दिसून येते. || नासाहि शिरसो द्वारम् || – म्हणजे नाका वाटे जे औषध दिले जाते  ते  थेट शिर(डोक्यापर्यंत) पोहचते. म्हणूनच उर्ध्वजत्रुगत (कान,नाक,घसा,मान,डोकं,खांदे,इ) विकारांमधे नस्य हि एक प्रभावी चिकित्सा ठरते. नस्याचे मुख्य कार्य हे उर्ध्वजत्रुगत अवयवातील दोषांचे निर्हरण करणे असले तरीहि, नस्याचा एक प्रकार  असा आहे जो आपण आपल्या दररोजच्या व्यवहारात उपयोग करु शकतो – प्रतिमर्श नस्य. प्रतिमर्श नस्यामधे नस्य औषधींचे प्रमाण हे अगदी अल्प असते, ज्यामुळे दोषांचे शमन होते आणि  उर्ध्वजत्रुगत अवयवांचे बल वाढण्यास मदत होते. नस्य कर्मविधी : आडवे झोपून मान खाली झुकलेली असावी, एक एक करुन दोन्ही नाकपुड्यांमधे २-२ थेंब  नस्य द्रव्य (औषधी तेल/तूप) टाकावे. हळूवारपणे दिर्घ श्वास घ्यावा. १-२ मिनिटे तसेच पडून राहावे, औषध घशात आल्यास थुंकावे व कोमट पाण्याने गुळण्या कराव्या. नस्य कधी करु नये : सर्दी, ताप, काान-नाक-घसा ह्यांचे विकार (इन्फेक्शन),इ. असताना नस्य कर्म टाळावे. आयुर्वेदानुसाुरप्रतिमर्श नस्याचे १५ काळ वर्णन केले आहेत, परंतु आपला दिनक्रम आणि धावपळ लक्षात घेता, दिवसातून किमान १-२ वेळा नस्य केल्यास देखिल आपण नस्याचे फायदे अनुभवू शकतो. यष्टीमधु तैल, गाईचे शुद्ध तूप, अथवा तुमच्या प्रकृति व विकृतिनुसार  तुमच्या वैद्यांच्या मार्गदर्शनानुसार तुम्ही नस्य औषधी निवडू शकता. नस्याच्या नियमित वापरामुळे मिळणारे फायदे : शिर व इन्द्रियांच्या ठिकाणील वाताचे शमन होते व वाढलेल्या कफाचे शोधन होते. उर्ध्वजत्रुगत सर्व इन्द्रिय आणि अवयवांचे बल व कार्यक्षमता वाढते. मेंदूवरचा ताण कमी करुन त्यास पोषण मिळते. मान व खांद्यांच्या स्नायुंना दृढ बनवते. चेहर्‍याचा वर्ण व कांति सुधारते. मुखाचे (दात, हिरड्या,जिह्वा,घसा) आरोग्य टिकवून ठेवते. केसांचि मुळं बळकट करुन केस गळणे,तुटणे,अकाली पिकणे कमी होते. वारंवार होणारी सर्दि, सायनस चा त्रास व त्यामुळे होणारी डोकेदुखी व चिडचिड कायमची दूर करते. नस्याचे हे २ थेंब आरोग्याचे आपल्यासाठी सहज करण्याजोगे, सोपे, स्वस्त व बहूगुणकारी असे आयुर्वेदाच्या खजिन्यातले वरदान अाहे. आपण सर्वांनी ह्याचा उपयोग करावा व आपले आरोग्य वाढवावे.   टिप: नस्य सुरु करण्यपूर्वी आपल्या वैद्यांचा सल्ला जरुर घ्यावा, जेणेकरुन तुम्ही नस्य करण्यास योग्य आहात का? व तुम्हला तुमच्या प्रकृतिनुसार नस्य द्रव्याचे चयन करण्यास योग्य मार्गदर्शन मिळू शकेल.        

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • वर्षा ऋतु आणि आरोग्य – बस्ति चिकित्सा

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    पावसाळा सुरु झाला म्हणजे मन कसं प्रसन्न होते, मातीचा सुगंध, हवेतील गारवा, गरम गरम चहा आणि  भजी (तळलेले पदार्थ)… वा… कसा छान बेत जमतो. अहो पण कधी विचार केलात, भजीच का? श्रिखंड, बासूंदी, ताक, अगदी आईस्क्रिम का नाहि, खावेसे वाटत आपल्याला? सांगते, आपल्या शास्त्रात म्हणजे (आयुर्वेदात)  ह्या सगळ्याची शास्त्रशुद्ध उत्तरे आहेत. आयुर्वेद हे फक्त व्याधी उपचाराचे नाही  तर जीवन जगण्याचे शास्त्र आहे. सद्वृत्त, दिनचर्या, ऋतुचर्या, स्वास्थ्य, आरोग्य आणि दिर्घायुष्य  कमावण्याचे साधन आहे. प्रत्येक ऋतुच्या गुणधर्मानुसार, आपला आहार विहार बदलत असतो, व परीणामतः शारीरिक दोषांमधे देखिल बदल होतच असतात. एकूण ६ ऋतु, त्यांचे गुणधर्म,त्याचा शरीर दोषांवर होणारा परीणाम आणि त्या अनुषंगाने पाळावयाची  ऋतुचर्या, पुन्हा कधीतरी सविस्तर बघु. वर्षा ऋतु, आणि त्याच्या अगोदर असणारा ऋुतु म्हणजे, ग्रीष्म ऋतु (उन्हाळा). ह्या ऋतुमधे अत्यूष्ण, तीक्ष्ण, गुणांमुळे वात दोषाचा संचय होतो. पावसामुळे वातावरणात वाढलेल्या गारठ्याचि संचित वात दोषाला जोड मिळते आणि वात दोषाचा प्रकोप होतो. आता हया मुळच्या शीत आणि रुक्ष वात दोषाला शांत  करणार कोण?  तर उष्ण(गरम) अणि स्निग्ध असे तेल; म्हणूनच गरमागरम तळलेले पदार्थ खाण्याची इच्छा शरीर व्यक्त करत असते. आहे कि नाही आपल्या शरिराचे हायटेक मेकँनिजम ? हा प्रकुपित वात पुढे सांधेदुखी, कंबरदुखी, अंगदुखी इ. वातविकारांना बळ देतो, हाच प्रकुपित वात पित्त  दोषाच्या साहचर्याने शितपित्त(आंगावर पित्ताच्या गांधी उठणे), अॅसिडिटि होणे, अजीर्णासारखे व्याधि  उत्पन्न करतो. पावसाळ्यात जठराग्नि (पचन शक्ति) मुळातच दुर्बल असतो आणि निसर्गतः वात दोषाचा प्रकोप, हया सगळ्यावर उपाय म्हणून अयुर्वेदात सांगितल्याप्रमाणे वर्षा ऋतुचर्येचे पालन करावे. पचण्यास हलके, ताजे आणि गरम अन्न खावे. तेल तुपाचा योग्य प्रमाणात  आहारात वापर करावा. http://www.ayurvedalive.in/the-monsoon-health-care ह्या सगळ्या तक्रारींवर उपाय म्हणून आणि त्याखेरीज स्वास्थ व्यक्तिंनीदेखिल आरोग्य टिकवण्यासाठी व वातविकार टाळण्यासाठी पावसाळ्यात बस्ति कर्म (पंचकर्मातील एक ऊपक्रम) करूनच घ्यावे. आयुर्वेदतात ऋतुनुसार पंचकर्माचे(शोधन कर्म) वर्णन केले आहे. त्यातील एक म्हणजे वर्षा ऋतु मधे बस्ति.     बस्ति महात्म्य  : ग्रंथात बस्तिचे वर्णन अर्ध चिकित्सा म्हणुन व प्रसंगी पूर्ण चिकित्सा असे आहे. बस्ति मुळे वात दोषाचे नियमन होते. शारीर धातुंचे पोषण आणि वर्धन करते. तारूण्य टिकवण्यास मदत करते. पचन शक्ति सुधरण्यास फायदेशीर ठरते. आरोग्य टिकवून राहते. वात विकार व काही पित्त विकारांचे देखिल शरिरातून उच्चाटन करुन टाकते.  बस्ति उपक्रमानंतर  संधिवात,गुडघेदुखी, कंबरदुखी,आमवात ह्यात उत्तम उपशय मिळतो. अपचन, मलबद्धता, पोटात वात धरणे ह्या तक्रारी दूर होतात. अनापत्यता, पाळीच्या तक्रारी, सौंदर्य वर्धन हयात उपयुक्त. हे आणि अश्या बर्‍याच फायद्यांनी बस्ति आपल्या शरिरास उपकृत करते. मग कसला विचार करताय? ह्या पावसाळ्यात तुमच्या जवळच्या आयर्वेदिक दवाखान्यात जाउन वैद्यांच्या मार्गदर्शनानुसार बस्ति घ्या आणि वात विकारांना अलविदा करा….

    Posted on by Dr. Shweta Labde
PAGE12


Ask an Expert

shweta@ayurvedalive.in
Ayurveda