Category Archives: Panchakarma

  • शरद ऋतुतील पंचकर्म

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    “वर्षा ऋतु आणि आरोग्य“,ह्या लेखात आपण त्या काळातील दोषांची अवस्था आणि  त्यावर केले जाणारे  उपचार, हे सविस्तर पाहिले. वर्षा ऋतुमधे वात दोषाचा प्रकोप होतो. ह्याच दरम्यान गढूळ पाणी, व मंदावलेली पचनशक्ति,-  ह्याचा परिणाम स्वरुप – अन्नाचा अम्ल विपाक होउन शरीरात पित्त साठू लागतं. शरद ऋतु सुरु होताच (October heat) वाढत्या प्रखर उन्हाच्या तडाख्याने, ह्या साठलेल्या पित्ताला बळ मिळतं, आणि त्या पित्ताचं प्रमाण वाढतं;  म्हणजेच ह्या पित्तचा प्रकोप होऊन लोकांमधे पित्ताचे आजार आपलं डोकं वर काढु लागतात. उलट्या, मळमळ, जळजळ, अंगावर गांधी उटणे, ताप, हाथ-पाय, डोळ्यांची आग होणे, जुलाब अशी लक्षणे दिसू लागतात. पित्त आणि रक्ताचा अतिव जवळचा संबंध असल्याने, हे प्रकुपित पित्त रक्ताला देखील बिघडवतं आणि  तारुण्य पिटीका (पिंपल्स), विविध रँशेस, गोवर, नागिण इ. त्वचा विकार उत्पन्न होतात. ऋतुचक्रांमधे होणार्‍या घडामोडिंचा हा नैसर्गिक परिणाम आहे. शरिर बल, अवस्था, आणि वाढलेल्या पित्ताचे प्रमाण बघुन ह्याची चिकित्सा केली जाते. पित्तचे प्रमाण अल्प असल्यास,अथवा रुग्णाचे बल कमी असल्यास, हे पित्त कमी करण्यास पोटातून ओषधी आणि योग्य आहार विहाराची योजना केली जाते. रुग्ण बलवान असताना अथवा पित्तचा प्रकोप अधिक असल्यास, हे दुषित, प्रकुपित पित्त शरिराबाहेर काढणं हितावह ठरते. ह्यलाच शोधन चिकित्सा म्हणतात. (पंचकर्मातील ऋतुनुसार शोधन उपक्रम) – वसंत ऋतु – कफासाठी वमन. वर्षा ऋतु – वाताकरीता बस्ति. शरद ऋतु – पित्ताकरीता विरेचन अाणि रक्तमोक्षण. विरेचन म्हणजे काय? – शरिराततील दुषित पित्त, औषधांच्या सहाय्याने, जुलाबाद्वारे शरीराबाहेर टाकले जाते. विरेचन प्रक्रिया – प्रथम रुग्ण परिक्षण करुन, रुग्ण बल, रुग्ण लक्षणांचा अभ्यास करुन, योग्य औषधी  तूपाचे चयन केले जाते. हे तूप  अग्निबलसापेक्ष वाढत्या प्रमाणात रोज (३ /५ /७ दिवस) अभ्यंतर पान करण्यास सांगितले जाते, ह्याला स्नेहपान असे म्हणतात. गरजेनुसार शरिराला स्नेहन – स्वेदन (अंगाला तेल लाऊन वाफ) दिले जाते. स्नेहपान पूर्ण झाल्यानंतर अभ्यंतर जुलाबाचे औषध दिले जाते. जुलाबाद्वारे संचित पित्त दोष शरिराबाहेर टाकले जाते आणि तद्जनित व्याधीचा  उपशम होतो. अाधी रक्त आणि पित्ताचं साहचर्य आणि दुष्टि वर्णन केली आहे. दुषित पित्ताप्रमाणे दुषित रक्ताचा देखिल निचरा होणे आवश्यक आहे, म्हणुनच शरद ऋतुमधे विरेचन पश्चात सस्नेह रक्तमोक्षण (पंचकर्म) करण्यास सांगितले आहे. रक्तमोक्षण दोन प्रकारे केले जाते – १) जळू लाऊन      २) हातच्या अथवा पायाच्या शिरेतून रक्त बाहेर काढले जाते. ह्या दोन्ही उपक्रमांमुळे त्वचा विकार, उच्च रक्तदाबातील काही अवस्था, सोरियासिस, नागिण, अन्य त्वक् विकार, अम्लपित्त, डोकेदुखी इ. मधे आराम मिळतो. इतर काही आजारांमधे विरेचनाचे फायदे – कावीळ,स्थौल्य, वांग, सोरियासिस, स्त्री व पुरुष वंध्यत्व, वारंवार गळु येण्याची सवय  असल्यास, योनिगत विकार (फायब्राँइड, सिस्ट्स), कृमि, बद्धकोष्ठता, मूत्र विकार, तोंडातुन अथवा नाकातून रक्तस्राव होणे (उर्ध्व रक्तपित्त), मुळव्याध, वातरक्त(gout) अाणि शरिरात अत्यधिक दोष साठले असताना शरीर शुद्धिकरीता  विरेचन केले असता फायदा होतो. ह्या सर्व फायद्यांसोबत शरीर शुद्धि नंतर परीणाम स्वरुप शारिरिक  सौंदर्य देखिल खुलतं. शरद ऋतु मधे स्वास्थ्य रक्षणाकरीता प्रत्येकाने विरेचन अाणि रक्तमोक्षण करवुन घ्यावे, ह्यामुळे दोषांचे साम्य टिकुन राहते, शरीर शुद्ध होते आणि पुढील काळात उद्भवणार्‍या व्याधी टळतात. निरोगी शंभरी गाठण्याकरीता आपण सर्वांनी प्रत्येक ऋतुनुसार दोषांचे शोधन अवश्य करावे. आपल्या गाडीची  सर्व्हिसिंग जशी आपण वेळच्या वेळी  न चुकता करुन घेतो, तसच ऋतुनुसार शोधन म्हणजे आपल्या अनमोल देहाचे सर्व्हिसिंगच आहे.

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Ayurvedic Dietary rules – 6, Incompatible foods

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    “Aviruddha ashniyat” – This is our next dietary rule. The term” Viruddha”, literally means opposite or incompatible. Certain food combinations, its preparation or consuming process are termed as viruddha in Ayurveda. These incompatible combinations when relished frequently, has antagonist effects on the body constituents like dosha, dhatu,etc . This results in imbalance of dosha and causes various ailments. Ayurveda strongly recommends to avoid such viruddha Ahar. We often happen to relish these foods knowingly or unknowingly. Depending upon the dosha status and immunity of an individual and also quantity and frequency of consuming viruddha ahar, these food combinations reflects its ill effects on the body.  Ayurveda classifies Viruddha ahar on varied factors like – Antagonist properties of food items Opposite combinations Flaws in method of cooking Antagonist effect with respect to time, place and quantity Swabhav Viruddha – opposite due to self abilities. ** Please note – Here opposite indicates antagonist effect on bodily dosha and dhatus. Let us see some common examples of viruddha ahar – 1) Antagonist properties of food  / opposite combinations – Fishes
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Gudhi Padwa – Ayurveda

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Gudhi Padwa – This is the first day of the Chaitra month. It marks the beginning of the New year ,as per the Lunisolar Hindu calendar. It is known by different names like Ugadi, Padvo, Thapna, Cheti chand in different states. Gudhi Padwa signifies arrival of the Spring (Vasant Rutu) and reaping of Rabi crops. Gudhi Padwa is celebrated at large throughout the country. It is considered auspicious for new beginning, may it be business, good work, or special shopping, as it is among one of the auspicious three and half muhurats. As mentioned in one of the earlier blogs (Makar Sankrant), our festivals and the delicacies are relative to our health. The rituals and food /medicinal items are an indication of things to be included in our regimen in that particular rutu. In Maharashtra Gudhipadwa is celebrated in a special way – The houses are decorated with flower garlands, rangoli. A gudhi is hoisted at every house. Gudhi – A decorative long cloth along with neem leaves, flower garland, sugar garland is tied to a
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • बीज अंकुरे अंकुरे

    Posted on by Dr. Shweta Labde

      गर्भधारणा आणि आयुर्वेद गर्भधारणा होणे हे प्रत्येक स्त्रीच्या आयूष्यातील एक अत्यंत आनंददायक क्षण असतो. आरोग्यदायक, उत्तम शारिरीक, मानसिक व बौद्धिक क्षमता असणारी संततीची अपेक्षा प्रत्येक दांपत्याची असते. त्यासाठी सगळ्या बाबींचा विचार  आयुर्वेद शास्त्रात विस्त्रुत पणे वर्णन केलेला आहे. ते पुढील प्रमाणे – || ध्रुवं चतुर्णां सान्निध्यात् गर्भः स्यात् विधिपूर्वकम् | ऋतु क्षेत्राम्बुबीजानां सामग्र्यात् अंकुरो यथा || सु.शा. गर्भधारणा म्हणजे केवळ स्त्रीबीज व पुरुष शुक्राचे मिलन नाही तर त्यासाठी माता पित्यांची शारिरीक व मानसिक अवस्था सुद्धा सशक्त असावे लागते. ज्या प्रमाणे उत्तम पिकासाठी चांगली मशागत केलेली जमीन, योग्य काळ, पिकाच्या वाढीसाठी आवश्यक जल व संपन्न बीज हे सर्व घटक जरुरी आहेत तसेच गर्भधारणेसाठी ऋतु, क्षेत्र, अंबू, बीज हे चार घटक आपल्या उत्तमोत्तम गुणांनी संपन्न असावेत. १. ऋतू – ऋतू म्हणजे काळ. काळ या घटकाचा विचार ३ प्रकारे होतो     अ) आयुर्वेदानुसार गर्भधारणेसाठी सक्षम अशा स्त्रीचे किमान वय १६ वर्ष व पुरुषाचे वय २५ वर्ष असावे.     ब) स्त्रिची मासिक पाळी दर महीन्याला नियमितपणे यायला हवी. मासिक रज:स्रावापासून पहिल्या १६            दिवसांत गर्भधारणा झाल्यास होणारी संतति निरोगी, अयुष्यमान व बुद्धिमान होते.     क) गर्भधारणेचा काळ नेहमी
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Dry Cough

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Coughing is generally a reflex action to clear of the irritant body or mucus from the throat, but the repetitive bouts of cough should be considered as a clinical condition. The cough can be a result of lower or upper respiratory tract infection, flu or cold (viral or bacterial). Generally cough is classified and treated depending upon the symptom – cough with mucus expectoration and without expectoration i.e. Dry cough. Persistent dry cough can really be very irritating and troublesome. According to Ayurveda classification dry cough falls in vataj kaas category – meaning cough or kaas with dominance of Vata dosha. Patient coughs for a longtime but with very little or no mucus expectoration. Dryness of throat and mouth. Headache,chest and backache can arise on persistent coughing. Continuous dry cough bouts can also cause fatigue and weakness. itchy and sore throat. Dry cough or Vataj cough is aggravated by cold and dry air, cold, stale, processed and fried foods, excess travelling, and over exertion. Vata aggravating foods and activities like packaged food, fermented food, uncooked
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
PAGE1234


Ask an Expert

shweta@ayurvedalive.in
Ayurveda