Category Archives: Eyes

  • Carrots – The Winter Fruit cum Veggie

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Carrots or Daucus carota – A favourite among salads, used in variety of culinary recipes and popularly known for its opthalmic benefits – Although there are many health benefits, which we are not well aware about. We always hear people suggesting each other, “Oh! she has spectacles, poor thing, give her carrots and green vegetables, it really helps you know.” Its sweet taste and crunchy texture makes it favourite among all age groups. Let us explore the health benefits of carrots. Carrots come in varied species red, orange, purple, yellow, white…They grow all over the world in cool regions and more better to consume them in cold climates. ‘Grunjan’ or garjar – Sanskrit name for carrot – belongs to umbelliferae family. The roots, seeds and seed oil are usually used for medicinal purposes. गाजरं मधुरं तीक्ष्णं तिक्तोष्णं दिपनं लघु | संग्राहि रक्तपित्तार्शोग्रहणीकफवातजित् || भा.प्र रुच्यं च दिपनं ह्रद्यं दुर्गंधम् गुल्मनाशनम् |बीजं चोष्णम् मतं चास्य वृष्यं वै गर्भपातकृत् || रा.नि. _ The above verses explain properties and uses of carrots as under : Carrots are Madhur (sweet) and tikta (slightly bitter) in taste. It is Ushna (hot) in potency. Laghu (easy to digest). Deepan (kindles digestive
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • मध

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    आपल्या घरात, नातेवाईक,शेजारी, मित्र परीवार ह्यापैकी कितीतरीजणं सकाळी उठून गरम पाणी आणि मध वर्षानुवर्ष घेतात – कारण विचारल्यास – वजन कमी होतं म्हणे. आता हे कोणी आणि कुठे म्हटलं आहे, हे कोणालाच माहिती नाहि. ह्या लेखात आपण मधाचे ग्रंथाोक्त गुणधर्म आणि मध सेवन करण्याचे नियम बघुया.  “चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्माविषहिध्मास्रपित्तनुत् | मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारनुत् ||   व्रणशोधनसंधानरोपणं वातलं मधु | रुक्षं कषायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा ||   उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत् |” वा.सू.५/५२   मध डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी हितकारक आहे, कफ नाशक असल्याने नेत्रांच्या ठिकाणी असणारा क्लेद दुर करुन दृष्टि सुधारते. ज्यांची नजर कमजोर अाहे त्यांनी रात्री झोपण्यापूर्वी १चमचा त्रिफळा चूर्ण मधासोबत घ्यावे. मध कफ अाणि मेदनाशक असून  रूक्ष, छेदन आणि लेखन (खरवडून काढणे) करणारं आहे अाणि म्हणूनच   वजन कमी करण्यास मदत करते, पण ते योग्य अौषधाच्या सोबत घेणे गरजेचे अाहे, गरम पाण्यासह नाहि. अति तहान लागणे, कण्ठशोष, उचकी लागणे इ. विकारात मध नुसते, अथवा पाण्यासोबत थोडे थोडे सेवन केल्यास आराम मिळतो. मेह, त्वचा विकार, कृमि ह्यासारख्या विकारात औषधि मधासह घेतली असता, औषधांचा गुण लवकर येतो, तसेच मधामुळे ह्या व्याधींमधे असणारा क्लेद कमी होऊन उपशय मिळतो. त्वचा तेलकट असल्यास हलक्या हाथाने चेहर्यावर मध जिरवावे आणि पाण्याने धुवावे.‌‌‌‌‌‌‌‌‍ सर्दि आणि खोकल्यामधे मधाचे फायदे सगळ्यांना माहिती आहेतच. घशात आणि छातीत अडकलेला कफ  मधामुळे मोकळा होतो. तुळशीचा रस,आलं, मध अाणि हळद हे तर जणू कफाचे शत्रुच. मध रुक्ष असल्याने वातवर्धक आहे, तसच चवीला गोड असला तरीहि अल्पशः तुरट आहे, क्लेदनाशक असून कुठलाहि व्रण स्वच्छ करुन (जखम) भरुन काढण्यास उत्तम आहे. मग तो साधा मुखपाक (oral ulcer) असो वा एखादि मोठी जखम; शास्त्रोक्त पद्धतीने त्याची यथासांग निगा राखुन मधाचा त्यावर वापर केल्यास व्रण लवकर बरा होतो. मध सेवनाचे नियम :  ग्रंथात वर्णन केलेल्या विरुद्ध अन्नाच्या यादितील एक निषिद्ध म्हणजेच –  मध कधीहि गरम करू नये, अथवा गरम पाणी किंवा गरम खाद्य पदार्थांसह सेवन करु नये. एवढच नाहि तर उष्ण ऋतु मधेदेखील गरजे पुरताच सेवन करावा. आणि हे उगाच कुठेहि म्हटलेल नाहि, तर आयुर्वेदिय ग्रंथात धडधडीत लिहिलेले आहे. आपण जाहिरातींना भुलून काहि गोष्टी करत असतो – जसे गरम पाणी आणि मध,      गरम पोळी सोबत, गरम केक्स, बरेच डेसर्ट्स सोबत, दुधासोबत मध घेतला जातो, किंवा काहि पदार्थ बनवतानाच त्यात मध घालुन शिजवले जातात.  आयुर्वेदानुसार- मध हा विविध फुलांपसून जमा केला जातो, ह्यातील काहि फुलं विषारी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाहि. विष हे गरम केल्यास अथवा उष्णतेच्या संपर्कात आल्यास अधिक कार्यक्षम होते, आणि शरिरास अपायकारक ठरते. तसेच मध गरम केले असता त्यतील संघटन बिघडून,त्याचे अपचन होऊन आमोत्पत्ति होते, आणि  अशी आमोत्पत्ति चिकित्सा करण्यास अवघड असते. चला तर मग ह्या बहुगुणी मधाचा वापर योग्य पद्धतीने करुया, फक्त वजन कमी करण्यसाठी नाहि तर आपले आरोग्य टिकवण्यासाठी.    

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Nasya – 2 drops of health…

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Hair fall, premature greying of hair, headache, neck pain, stress and stress related insomnia or insufficient sleep, decreased immunity, are the most common complaints faced by many of us in day to day life. Although these complaints are disturbing- they are not much taken care of, the reason being quite simple – it doesnot hamper our daily routine. On a second thought, is it really wise to neglect these small problems? Continuous use of headphones, computer and mobile screens are over exerting our sense organs, leading to irritability, headache,vision impairment. Repeated episodes of insufficient or disturbed sleep may as well cause restlessness, fatigue, indigestion and other digestive disorders, raised blood pressure,etc. We have lost to the routines,and it is not easy to alter this hectic lifestyle, but we can surely try improvising our lifestyle with a small addition, which will not only help reduce these problems but gradually strengthen our senses… Yes –  NASYA- 2 drops of health. Nasya –  Nasya is one among the five karmas (Panchakarma), it is a procedure in which medicinal drops are
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • नस्य – २ थेंब आरोग्याचे

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    केस गळणे, अकाली पांढरे होणे, डोके दुखी, स्ट्रेस व त्यामुळे होणारी अपूर्ण किंवा अव्यवस्थित झोप, मान दुखणे, वारंवार होणारी सर्दी, हे आजकाल सरसकट सहज आढळणार्‍या आणि लोकांनी आपल्या दैनंदिन जीवनात स्वीकारलेल्या तक्रारी आपल्याला बघायला मिळतात. ह्या सर्व तक्रारी त्यांना आवडतात म्हणून नाहि, तर ह्या तक्रारींमुळे त्यांच्या रोजच्या रूटिन मधे काहि बाधा येत नाहि ना, म्हणून. पण खरंच ह्या सर्व तक्रारी इतक्या सहज दुर्लक्ष करण्यासारख्या आहेत का? वारंवार हेडफोन्स वापरुन, सतत कॉम्प्युटर/मोबाईल स्क्रिन कडे बघुन डोकेदुखी, डोळ्यांवर ताण येणं, त्यामुळे होणारी चिडचिड. सततच्या अपूर्ण झोपेमुळे अनुत्साह, अस्वस्थ वाटणे, व त्यातुनच पुढे अपचन, अजीर्ण, इत्यादि पोटाचे विकार, ब्लड प्रेशर इ. सारखे विकार संभवतात. आपल्या दिनचर्येत केलेल्या एका छोट्याशा बदलाने, ह्या सर्व तक्रारी दूर होऊन आपले आरोग्य टिकवण्यास मदत होऊ शकते. नस्य – २ थेंब आरोग्याचे. नस्य म्हणजे पंचकर्मातील पाच कर्मांपैकी एक कर्म.  नाकाद्वारे जे औषध शरीरात प्रविष्ट केले जाते त्यास  नस्य म्हणतात. नस्याचे कार्यक्षेत्र हे सर्व उर्ध्वजत्रुगत व्याधींवर दिसून येते. || नासाहि शिरसो द्वारम् || – म्हणजे नाका वाटे जे औषध दिले जाते  ते  थेट शिर(डोक्यापर्यंत) पोहचते. म्हणूनच उर्ध्वजत्रुगत (कान,नाक,घसा,मान,डोकं,खांदे,इ) विकारांमधे नस्य हि एक प्रभावी चिकित्सा ठरते. नस्याचे मुख्य कार्य हे उर्ध्वजत्रुगत अवयवातील दोषांचे निर्हरण करणे असले तरीहि, नस्याचा एक प्रकार  असा आहे जो आपण आपल्या दररोजच्या व्यवहारात उपयोग करु शकतो – प्रतिमर्श नस्य. प्रतिमर्श नस्यामधे नस्य औषधींचे प्रमाण हे अगदी अल्प असते, ज्यामुळे दोषांचे शमन होते आणि  उर्ध्वजत्रुगत अवयवांचे बल वाढण्यास मदत होते. नस्य कर्मविधी : आडवे झोपून मान खाली झुकलेली असावी, एक एक करुन दोन्ही नाकपुड्यांमधे २-२ थेंब  नस्य द्रव्य (औषधी तेल/तूप) टाकावे. हळूवारपणे दिर्घ श्वास घ्यावा. १-२ मिनिटे तसेच पडून राहावे, औषध घशात आल्यास थुंकावे व कोमट पाण्याने गुळण्या कराव्या. नस्य कधी करु नये : सर्दी, ताप, काान-नाक-घसा ह्यांचे विकार (इन्फेक्शन),इ. असताना नस्य कर्म टाळावे. आयुर्वेदानुसाुरप्रतिमर्श नस्याचे १५ काळ वर्णन केले आहेत, परंतु आपला दिनक्रम आणि धावपळ लक्षात घेता, दिवसातून किमान १-२ वेळा नस्य केल्यास देखिल आपण नस्याचे फायदे अनुभवू शकतो. यष्टीमधु तैल, गाईचे शुद्ध तूप, अथवा तुमच्या प्रकृति व विकृतिनुसार  तुमच्या वैद्यांच्या मार्गदर्शनानुसार तुम्ही नस्य औषधी निवडू शकता. नस्याच्या नियमित वापरामुळे मिळणारे फायदे : शिर व इन्द्रियांच्या ठिकाणील वाताचे शमन होते व वाढलेल्या कफाचे शोधन होते. उर्ध्वजत्रुगत सर्व इन्द्रिय आणि अवयवांचे बल व कार्यक्षमता वाढते. मेंदूवरचा ताण कमी करुन त्यास पोषण मिळते. मान व खांद्यांच्या स्नायुंना दृढ बनवते. चेहर्‍याचा वर्ण व कांति सुधारते. मुखाचे (दात, हिरड्या,जिह्वा,घसा) आरोग्य टिकवून ठेवते. केसांचि मुळं बळकट करुन केस गळणे,तुटणे,अकाली पिकणे कमी होते. वारंवार होणारी सर्दि, सायनस चा त्रास व त्यामुळे होणारी डोकेदुखी व चिडचिड कायमची दूर करते. नस्याचे हे २ थेंब आरोग्याचे आपल्यासाठी सहज करण्याजोगे, सोपे, स्वस्त व बहूगुणकारी असे आयुर्वेदाच्या खजिन्यातले वरदान अाहे. आपण सर्वांनी ह्याचा उपयोग करावा व आपले आरोग्य वाढवावे.   टिप: नस्य सुरु करण्यपूर्वी आपल्या वैद्यांचा सल्ला जरुर घ्यावा, जेणेकरुन तुम्ही नस्य करण्यास योग्य आहात का? व तुम्हला तुमच्या प्रकृतिनुसार नस्य द्रव्याचे चयन करण्यास योग्य मार्गदर्शन मिळू शकेल.        

    Posted on by Dr. Shweta Labde
  • Dry Eye Syndrome and Ayurveda.

    Posted on by Dr. Shweta Labde

    Dry eye or Keratitis Sicca is a chronic lack of sufficient lubrication and moisture on the surface of the eye. There is generalised decrease in production of tears qualitatively and quantitatively. Our Tears are composed of three layers oily lipid layer, watery layer and mucous layer, problem in any of these layers results in dryness of eyes. Symptoms of Dry eyes : Those with Dry Eyes commonly experience persistent dryness, scratching and burning sensation of eyes, it may sometimes also be accompanied by pain, redness of eyes and irritation. Patient usually have a feeling of a foreign body sensation in the eyes. Some people may even experience sensitivity towards light and blurred vision. Causes of Dry Eyes Syndrome : According to Ayurvedic point of view Dry Eyes is nothing but Vata Prakop in the eyes and related anatomical structure of eyes, along with lack of nourishment to the tissues of the eyes. Diminished flow of tears is the prime cause. It is a natural ageing process especially due to menopause. Also it can be an adverse effect
    Read More »

    Posted on by Dr. Shweta Labde
PAGE12


Ask an Expert

shweta@ayurvedalive.in
Ayurveda